2 Resultaten

Allereerst bespreken we de aanloop naar werk. Deze paragraaf gaat dieper in op de motivaties van respondenten om (weer) aan het werk te gaan en hoe zij hierin zijn ondersteund door de gemeente.

Toch is dit voor vrijwel iedereen niet de belangrijkste reden. Respondenten voeren vooral sociale en persoonlijke motieven aan. Zo blijkt dat werk voor sommige mensen vooral belangrijk is vanwege de sociale kant ervan. Werken betekent voor hen dat ze (weer) meer onder de mensen zijn. Dit gaf hen een gevoel er weer bij te horen. Daarnaast speelt het hebben van een zinvolle daginvulling en het hebben van structuur een rol in de motivatie om (weer) aan het werk te gaan.

Verder zien respondenten werken als iets om voldoening uit te halen. Een aantal geeft aan dat ze meer uit zichzelf wilden halen en zichzelf meer wilden uitdagen. Een respondent vertelt dat ze zichzelf wilde bewijzen dat ze in staat was om een opleiding te af te ronden en een baan te vinden. Bij haar speelt daarnaast het geven van een voorbeeldfunctie aan haar dochter een rol.

Twee respondenten benoemen dat ze door deze positieve werkervaring meer vertrouwen in zichzelf gekregen hebben op werkgebied:

Tot slot wilde een respondent heel graag weer werken, maar twijfelde ze of ze meteen 24 uur in de week wel aankon. Bij nader inzien bleek zij ook met minder uren te kunnen beginnen, wat haar geruststelde.

De interviews bieden meer inzicht in de motivaties van respondenten. De uitstroompremie speelt voor respondenten geen doorslaggevende rol in de beslissing om (weer) aan het werk te gaan. De meesten komen ook pas gaandeweg of aan het einde van hun traject richting werk te weten dat ze een uitstroompremie zullen krijgen als ze aan het werk gaan. Dat neemt niet weg dat de uitstroompremie zeer welkom is. Paragraaf 2.3 gaat hier dieper op in.

Ook benoemt een respondent dat haar coach vertrouwen in haar bleef houden op momenten dat zij dit niet had: “Daar kon ik mij dan weer aan omhoog trekken”. Een andere respondent heeft naast de gemeentecoach nog een andere coach en een psycholoog gehad. Alle drie ondersteunden haar op verschillende vlakken. Hierbij stond de gemeentecoach vaak aan de zijlijn. Deze respondent ervoer dat de gemeentecoach goede bedoelingen had, maar minder goed keek naar wat zij echt wilde en nodig had. Daardoor stelde zij zich in op banen voor 24 uur en zocht zij daar geschikte vacatures bij, terwijl dat eigenlijk nog te hoog gegrepen was. Toen de respondent via de andere coach andere ideeën voorstelde, moedigde de gemeentecoach dit aan.

Een enkeling was minder tevreden over de werkcoach. Zij was het niet altijd eens met de manier waarop de coach zaken aanpakte. De coach had bijvoorbeeld zonder dat de inwoner het wist met de werkgever besproken dat het contract niet verlengd zou worden. Dit gaf de respondent het gevoel dat de coach niet in haar belang handelde.

Breder gezien noemt een respondent die jarenlang een bijstandsuitkering had, dat hij niet bekend was met alle ondersteuning en trajecten die de gemeente aanbiedt richting werk. Ook had hij een paar jaar nauwelijks contact met de gemeente. Hij vindt het jammer dat hij niet eerder wist welke mogelijkheden er vanuit de gemeente waren. Hij wist bijvoorbeeld niet dat er een meedoencoach bestond. Deze persoon benadrukt dat het aanbod van de gemeente zichtbaarder zou moeten zijn, bijvoorbeeld door een fysiek loket te hebben of door inwoners in de bijstand periodiek te bellen en bij hen in te checken.

Deze paragraaf gaat over hoe inwoners het hebben ervaren om (opnieuw) aan het werk te gaan en alles wat daarbij komt kijken.

Verder stellen enkele respondenten dat het werken hen meer eigenwaarde en zelfvertrouwen geeft.

Tot slot voelde een aantal respondenten zich onzeker over wat zij financieel konden verwachten van de overgang naar werk. Aangezien ze meer zouden gaan verdienen, hadden ze veel vragen over op welke toeslagen of regelingen zij nog een beroep op konden doen. Zo was het voor iemand niet duidelijk hoeveel kinderopvangtoeslag zij zou krijgen en wist ze niet hoe ze belastingaangifte moet doen. Een andere respondent die nog deels bijstand ontvangt, benoemt dat zij met het krijgen van werk ook financiële zaken moest regelen, zoals het doorgeven van inkomsten. Het was voor haar even zoeken en ze wist niet zeker of ze het goed deed. Wat hierbij hielp is dat zij een coach financiën kregen toegewezen vanuit de gemeente. Ook andere respondenten benadrukken dat zij de coach financiën als heel prettig (hebben) ervaren. Dit inzicht ligt in lijn met de resultaten van de evaluatie van de financiële uitstroomcoaches die eerder dit jaar uitgevoerd in opdracht van directie Werk en Participatie.

Deze paragraaf gaat over de uitstroompremie. In hoeverre hebben inwoners behoefte aan financiële ondersteuning tijdens te overgang naar werk? Wat vonden zij ervan om de uitstroompremie te ontvangen en hoe hebben zij de uitstroompremie gebruikt? Ook bespreken we de meningen over hoe gemeente communiceert over de premie. Tot slot kijken we naar wat werken betekent voor de financiële situatie.

In de enquête hebben we gevraagd of respondenten de uitstroompremie nodig hebben gehad om rond te komen in de periode tussen de uitkering en werk (figuur 2). De helft van de respondenten geeft aan dat zij de uitstroompremie nodig hebben gehad om rond te komen. Een kwart van de respondenten heeft het niet nodig gehad en nog eens een kwart is hierover neutraal.

In een volgende enquêtevraag gingen we dieper in op het rondkomen. Dan geeft de helft aan dat zij het geld nodig had, enerzijds omdat zij extra kosten moesten maken voordat ze aan het werk gingen en anderzijds omdat ze moesten wachten op hun eerste salaris (figuur 3). Daarnaast zegt een aantal bij ‘anders, namelijk’ dat ze het geld voor andere zaken nodig hadden, bijvoorbeeld vanwege stijging van prijzen, voor een buffer voor de energierekening en om schulden af te betalen. Anderen stellen hier dat ze het geld niet nodig hadden, maar het wel een welkome aanvulling vonden.

Uit de gesprekken komt ook een verdeeld beeld naar voren. Respondenten geven uiteenlopende antwoorden op de vraag of zij de uitstroompremie nodig hebben gehad. Een deel van de geïnterviewden ziet de uitstroompremie vooral als symbolisch gebaar. Zij hebben het geld niet per sé nodig, maar ervaren het vooral als een mentale ondersteuning. Anderen kunnen het bedrag juist goed gebruiken. We merken dat dit onder andere afhangt van de hoogte van de premie en het salaris dat mensen krijgen. Vooral respondenten die 300 euro kregen, zien (ook) een symbolische waarde in de uitstroompremie. Een respondent verdient behoorlijk meer dan bijstandsniveau en stelt dat hij de premie daarom niet nodig had. Hij stelt daarom als mogelijk verbeterpunt van de uitstroompremie voor om deze inkomensafhankelijk te maken. Verder heeft de symbolische waardering te maken met het moment waarop de uitstroompremie wordt uitgekeerd. De premie wordt meestal uitgekeerd als men al (langere tijd) aan het werk is , terwijl de meeste respondenten aangeven dat ze dan al financieel zekerder zijn.

Andere respondenten konden de uitstroompremie goed gebruiken. Voor hen kwam het geld goed van pas om bepaalde zaken en rekeningen te betalen. De volgende paragraaf gaat hier dieper op in. Aan een paar respondenten vroegen we hoe het was geweest als zij de uitstroompremie niet hadden gekregen. De een zegt dat hij zich wel had gered. De ander was in de knel gekomen omdat bepaalde rekeningen niet betaald hadden kunnen worden.

Uit de interviews komt een gevarieerd beeld naar boven. Een deel van de respondenten heeft de uitstroompremie niet direct nodig, maar ziet het wel als een welkom bedrag. Zij zetten de uitstroompremie vaak op hun spaar- of lopende rekening en kunnen zo niet zeggen waarvoor ze het geld gebruikt hebben. Vaak hebben ze het achteruitgezet als een buffer. Anderen betalen de vaste lasten van de premie. Voor de meeste respondenten is de uitstroompremie niet essentieel om vaste lasten te kunnen betalen of schulden te voorkomen . Velen biedt het echter wel wat lucht. Verder wordt de premie gebruikt om achterstallige rekeningen van te betalen, boodschappen van te doen en kinderopvang te betalen. Voor sommigen biedt de premie voor het eerst financiële ruimte om persoonlijke uitgaven te doen, zoals nieuwe kleding, iets voor de kinderen of een vakantie. Enkele respondenten geven aan dat het geld snel op was.

In de enquête vroegen we of de uitstroompremie de overgang van bijstand naar werk makkelijker heeft gemaakt. Hier reageert iets meer dan de helft (51%) positief op (figuur 5). Ruim een derde is hierover neutraal en 13% geeft aan dat de uitstroompremie de overgang naar werk niet makkelijker maakte. Verder stelt 52% van de enquêterespondenten dat de uitstroompremie hen het vertrouwen gaf dat zij de overgang van bijstand naar werk financieel konden overbruggen. Hierop reageert 16% negatief.

Er is geen duidelijke verklaring voor het relatief lage aandeel respondenten dat positief reageert op de stellingen. Dit kan te maken hebben met het feit dat mensen de premie niet nodig hadden, het bedrag te laag was of de timing van de uitstroompremie. Zoals eerder benoemd komt in veel gesprekken naar voren dat de premie pas komt als men al aan het werk is. Een deel kreeg het tweede (en grootste) deel van het bedrag zelfs maanden later. Dat is dus later dan de overgang naar werk, wanneer financiële onzekerheid vaak het grootst is. Mensen hebben op dat moment vaak nog maar een kleine buffer. Meerdere respondenten noemen het eerder overmaken van de uitstroompremie dan ook als verbeterpunt. Net na de overgang naar werk is er meer behoefte aan het bedrag dan later.

Deze houding ten opzichte van de timing van de premie neemt overigens niet weg dat een aantal deelnemers het bedrag nodig hebben gehad om rond te komen. Enkele respondenten hadden al bepaalde aankopen gedaan, soms voor het werk. Zij beschouwden de uitstroompremie als verlate vergoeding voor deze aankopen. Een andere respondent ervoer sinds zij werkte geen verbetering, maar zelfs een verslechtering in haar financiële situatie ten opzichte van bijstandsniveau. Toen zij het tweede bedrag kreeg, merkte ze dat ze voor het eerst een gat op kon vullen.

Uit de gesprekken komt een genuanceerder beeld naar voren over de duidelijkheid van de communicatie rondom de uitstroompremie. We vroegen respondenten hoe ze te weten zijn gekomen dat ze de premie zouden ontvangen en of ze hiervan op de hoogte waren voordat het bedrag werd uitgekeerd. De meeste respondenten hoorden erover via hun coach van de gemeente, via een brief, via hun financiële overzicht van het UWV, of hadden het zelf opgezocht op de gemeentewebsite. Daarnaast geven sommige deelnemers aan dat ze de premie hebben moeten aanvragen terwijl anderen het zonder dat ze ervan af wisten op hun rekening gestort kregen. Voor een enkeling kwam de premie als een verrassing. Een van de respondenten vroeg zich af of de uitstroompremie afhankelijk is van het aantal uren dat zij zou gaan werken. Zij had meer duidelijkheid willen hebben over het te ontvangen bedrag. Ze stelt dan ook voor dat de gemeente de uitstroompremie (beter) aankondigt.

Een respondent had vragen bij het bedrag dat zij kreeg, omdat ze eerder op de website van de gemeente had gelezen dat het 1200 euro zou zijn. Toen zij de premie kreeg bleek dit anders te zijn. Ten tijde van het interview was dit haar nog steeds niet duidelijk.

Dit beeld zien we terug in de interviews. Een groot deel van de deelnemers benoemt dat zij (iets) meer financiële ruimte hebben. Sommigen merken op dat dit niet alleen op financiële verlichting biedt, maar ook mentaal rust geeft.

Niet iedereen is er echter financieel op vooruitgegaan. Drie respondenten ervaren juist minder financiële ruimte nu zij geen bijstand meer ontvangen. Enkele anderen zijn er niet financieel op achteruit gegaan, maar zijn er ook niet op vooruitgegaan. Dat komt voornamelijk doordat zij geen beroep meer kunnen doen op financiële ondersteuning in de vorm van toeslagen of bijzondere bijstand. Een deelnemer vertelt dat sinds zij werkt, ze door onvoorziene omstandigheden in de schulden is geraakt. Zij stelt dat als ze nog bijstand had gehad, dit niet gebeurd was omdat ze dan gebruik had kunnen maken van bepaalde gemeentelijke regelingen. Hier heeft zij nu geen recht meer op. Zij concludeert dat werken voor haar niet loont. Een andere deelnemer schetst een vergelijkbaar beeld.

Een derde respondent werkte al naast een bijstandsuitkering, waarbij haar loon werd aangevuld met bijstand. Daarbovenop kreeg ze vanuit de gemeente nog 25% van haar loon. Dit verviel echter weg toen ze de uitstroompremie kreeg. Naast dat het voor haar niet duidelijk was dat dit zou gebeuren, ging ze er daardoor ook op achteruit. Zij geeft aan dat het voor haar fijner was geweest om maandelijks een klein extra bedrag te krijgen, dan in één keer een uitstroompremie.

De meeste respondenten wisten dat ze geen aanspraak meer konden maken op toeslagen en regelingen. Toch voelt het vervelend dat zij nauwelijks meer te besteden hebben dan toen ze een bijstandsuitkering hadden. Een deelnemer stelt daarom voor dat gemeente werkende mensen met een laag inkomen meer tegemoet komt.

Ondanks hun zorgen over financiële moeilijkheden geven alle geïnterviewden aan dat ze intrinsiek gemotiveerd zijn om te werken. Dit bevestigt het beeld dat de wens om te werken niet alleen wordt gedreven door financiële prikkels, maar ook door persoonlijke en maatschappelijke redenen.