2 Achtergrond

Woonsegregatie treedt op wanneer verschillende sociale of etnische groepen overwegend in bepaalde wijken of steden wonen. Dit kan leiden tot wijken met voornamelijk hoge inkomens en wijken waar vooral mensen met een lager inkomen wonen (Bovens et al., 2014). Deze scheiding wordt versterkt door verschillen in huizenprijzen, beschikbaarheid van huur- versus koopwoningen en zelfs door het beleid van gemeenten en woningcorporaties (Uitermark et al., 2003). De samenstelling van een school is voor een deel afhankelijk van de samenstelling van de wijk of regio (Boterman et al., 2019). Dit zien we vooral in het basisonderwijs, omdat ouders kunnen kiezen voor een school in de buurt. Aangezien ouders met dezelfde sociaaleconomische status vaak bij elkaar in de buurt gaan wonen, gaan kinderen vooral naar (basis)scholen met leerlingen van vergelijkbare achtergrond. Desondanks komt er ook in wijken met een gemengde bevolking segregatie in het onderwijs voor (Boterman, 2021).

Ouders hebben relatief veel vrijheid in de keuze van een school. In recente literatuur wordt benadrukt dat schoolkeuze een steeds belangrijkere rol speelt in het ontstaan van onderwijssegregatie (Muskens et al., 2023, Muskens et al., 2025). Ouders maken keuzes op basis van factoren zoals onderwijsconcept, denominatie en de sociale samenstelling van scholen (Inspectie van het Onderwijs, 2019). Ouders kiezen vaak voor scholen met leerlingen met een vergelijkbare sociaaleconomische achtergrond (Karsten et al., 2006). Verschillen tussen ouders spelen hierbij een belangrijke rol. Ouders met een hogere sociaaleconomische positie hebben vaak meer kennis van het onderwijssysteem (Forster & Van de Werfhorst, 2020), hebben meer mogelijkheden om te verhuizen (Boterman, 2021) en hebben sterkere voorkeuren voor onderwijskwaliteit, waardoor zij eerder bereid zijn om een grotere afstand tot school te overbruggen (Burgess et al., 2015). In het voortgezet onderwijs kan daarnaast de invloed van leeftijdgenoten een rol spelen bij schoolkeuze (Zwier et al., 2025). Door deze factoren kan ook in situaties waarin woonwijken relatief gemengd zijn segregatie ontstaan. Dit proces wordt aangeduid als keuzegedreven segregatie.

De inrichting van het Nederlandse onderwijssysteem vormt een belangrijke context waarbinnen woonsegregatie en keuzegedreven segregatie zich kunnen ontwikkelen. In het basisonderwijs bestaat een onderscheid tussen openbare en bijzondere scholen. De bijzondere basisscholen geven les op basis van een geloof, levensovertuiging of een onderwijsconcept. Openbare basisscholen nemen alle kinderen aan, bijzondere basisscholen hebben meer ruimte om voorwaarden te stellen. Dit kan leiden tot strategisch keuzegedrag van ouders en daarmee bijdragen aan verschillen tussen scholen (Inspectie van het Onderwijs, 2018).

In het voortgezet onderwijs speelt het vroege selectiemoment een belangrijke rol. Vergeleken met andere landen worden Nederlandse kinderen al op relatief jonge leeftijd onderverdeeld in vmbo, havo of vwo. Uit onderzoek blijkt dat de sociaaleconomische achtergrond van ouders invloed heeft op deze selectie: hoe eerder het selectiemoment, hoe sterker de invloed van de sociaaleconomische status van de ouders (Bakker et al., 2011; Driessen et al., 2008; Inspectie van het Onderwijs, 2018). Zo kunnen de kenmerken van ons onderwijssysteem invloed hebben op de mate van segregatie.

Bepaalde achtergrondkenmerken kunnen ook bijdragen aan een onevenredige verdeling van kinderen over scholen. Met name het opleidingsniveau van de ouders, het inkomen van de ouders en de migratieachtergrond van ouders zijn hierbij relevant (Ponds et al., 2018; Boterman et al., 2018). Uit Nederlandse onderzoeken blijkt dat vooral segregatie naar opleidingsniveau van de ouders het sterkst is, met name in het basisonderwijs (Inspectie van het Onderwijs, 2018; Muskens et al., 2023). Segregatie naar inkomen en migratieachtergrond is doorgaans lager, maar nog steeds substantieel (Inspectie van het Onderwijs, 2018; Boterman et al., 2018). Segregatie kan zich verschillend ontwikkelen per kenmerk, afhankelijk van demografische ontwikkelingen en keuzegedrag van ouders.

De gemeenten Amsterdam en Rotterdam brengen eveneens periodiek de ontwikkeling van onderwijssegregatie in kaart. Deze stedelijke monitoren laten zien dat de dynamiek van onderwijssegregatie in grote steden complex is en samenhangt met zowel veranderingen in de bevolkingssamenstelling als schoolkeuzes van ouders.

In Amsterdam laat de meest recente monitor (2024/2025) zien dat het aandeel leerlingen met hoogopgeleide ouders sterk is toegenomen. Dit vertaalt zich in een verschuiving in de verdeling van leerlingen over scholen: het aantal scholen met weinig hoogopgeleide ouders neemt af, terwijl het aantal scholen met een zeer hoog aandeel juist toeneemt. Inmiddels zit ongeveer een kwart van de leerlingen op scholen waar meer dan 80% van de ouders hoogopgeleid is. Tegelijkertijd worden scholen gemengder naar migratieachtergrond. Segregatie neemt daarmee niet per se af, maar verandert van karakter, met een toenemende clustering van leerlingen met hoogopgeleide ouders.

Een vergelijkbaar beeld is zichtbaar in Rotterdam. Ook daar neemt het aandeel leerlingen met hoogopgeleide ouders toe, mede doordat deze groep groeit binnen zowel leerlingen met als zonder migratieachtergrond. Net als in Amsterdam is er sprake van een verschuiving in segregatie: het aantal scholen met weinig leerlingen van hoogopgeleide ouders neemt sterk af, terwijl het aantal scholen met een groot aandeel leerlingen van hoogopgeleide ouders juist toeneemt. Tegelijkertijd is in Rotterdam, net als in Amsterdam, sprake van een afname van segregatie naar migratieachtergrond. Het aandeel scholen met een zeer hoog percentage leerlingen met een niet-Westerse migratieachtergrond is sterk gedaald. Dit betekent dat scholen op dit kenmerk gemiddeld gemengder zijn geworden.

Daarnaast blijkt dat segregatie in Rotterdam, net als in Amsterdam, samenhangt met ruimtelijke spreiding en schoolkeuze. Leerlingen met hoogopgeleide ouders wonen vaker in bepaalde delen van de stad en reizen relatief vaker naar scholen buiten hun eigen wijk of stadsdeel. Deze groep concentreert zich bovendien vaker op bepaalde schooltypen en locaties. De bevindingen uit beide steden laten zien dat onderwijssegregatie in stedelijke gebieden niet alleen voortkomt uit verschillen tussen groepen, maar in toenemende mate uit verschillen binnen groepen. Met name het opleidingsniveau van ouders speelt hierbij een centrale rol: leerlingen van hoogopgeleide ouders clusteren steeds vaker op specifieke scholen, terwijl verschillen naar migratieachtergrond juist afnemen.

Bij het bespreken van de resultaten zullen wij de term dissimilariteit gebruiken in plaats van segregatie. Segregatie kent conceptueel vijf dimensies, waarvan de meest relevante en verklarende dimensie ‘dissimilariteit’ is (Massey & Danton, 1996). Dissimilariteit gaat in deze context over de mate waarin leerlingen binnen een gemeente evenredig verdeeld zijn over scholen. Het gaat hier om de vraag in hoeverre de leerlingenpopulaties op scholen een goede afspiegeling vormen van de samenstelling van de hele leerlingenpopulatie in een gemeente. Om dit te berekenen op basis van opleidingsniveau van de ouders, huishoudinkomen en migratieachtergrond, hebben wij een dissimilariteitsscore berekend. Hoe hoger de dissimilariteitsscore, hoe minder evenredig de leerlingen over de scholen verdeeld zijn. Bijvoorbeeld, als er een hoge dissimilariteitsscore voor huishoudinkomen uitkomt kan dit betekenen dat er meer leerlingen met een hoog huishoudinkomen of juist meer leerlingen met een laag huishoudinkomen bij elkaar zitten dan we zouden verwachten op basis van de gemeentelijke populatie. Omdat de dissimilariteitsscores verschillend zijn gemeten voor opleidingsniveau van de ouders, huishoudinkomen en migratieachtergrond zijn ze onderling niet goed vergelijkbaar. Meer informatie over de dissimilariteitsscore is te vinden in de methoden in bijlage 1.

Voor het genereren van de data is gebruik gemaakt van de faciliteiten van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). OIS Groningen is gemachtigd om op de remote access-omgeving van het CBS te werken. Hierdoor hebben wij toegang tot meerdere bestanden met persoonsgegevens, zoals adressen, huishoudinkomen, opleidingsniveau en migratieachtergrond. Deze gegevens zijn door het CBS gepseudonimiseerd, zodat ze niet te relateren zijn aan data in andere systemen. Meer informatie over de gebruikte bestanden en de werkwijze is te vinden in de methoden in bijlage 1. Om de anonimiteit van de scholen te waarborgen, hebben we besloten dat er minimaal vijf waarnemingen per uitkomst moeten zijn. Omdat er in Groningen relatief weinig scholen zijn vergeleken met andere grote steden, en scholen daarnaast sluiten of verhuizen en nieuwe scholen opengaan, is het voor veel uitkomsten niet mogelijk om op een lager gebiedsniveau dan gemeenteniveau de uitkomsten te laten zien.